Günümüz eğitim dünyasında, Batı menşeli pedagojik akımların tesiriyle “sınırsız özgürlük” ve “mutlak dokunulmazlık” kültü altında bir nesil yetişmektedir. Evlatlarımız, modernizmin sunduğu sahte bir özgüven patlamasıyla, sınır tanımayan, kural kabul etmeyen ve nefsinin arzularını hak zanneden bir anaforun içine sürüklenmektedir. Oysa kadim medeniyetimizde eğitim; sadece kuru bir bilgi aktarımı olan talim değil, insanı nefis tezkiyesi ve ruh disipliniyle kemale erdiren terbiyedir. Terbiye ise doğası gereği hem müjdeyi hem de uyarıyı, yani hem ödülü hem de cezayı bünyesinde barındırır.

Bir anlamı ile eğitim, insanı kendisiyle tanıştırma ve ona eşya karşısında bir duruş kazandırma sürecidir. Bu süreçte baba figürü ve muallim, çocuğun zihninde “sınır koyan” ve “had çizen” asli aktörlerdir. Modern pedagoji cezayı tamamen dışlasa da, İslâmî tefekkürde “tedip” (edep kazandırma), ferdin hem dünya hem de ahiret selameti için bir zarurettir.

Kur’ân-ı Kerîm’de insanın başıboş bırakılmadığı açıkça ifade edilir: “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder?” (Kıyâme, 36). Yine “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun” (Tahrîm, 6) emri, ebeveynin sadece sevgiyle değil, aynı zamanda disiplinle de sorumlu olduğunu ortaya koyar. Bu yönüyle ceza, sadece dünyevî düzenin değil, uhrevî kurtuluşun da bir parçasıdır.

Nitekim terbiyede ibadet alışkanlığının kazandırılması da aşamalı bir disiplin gerektirir. Peygamber Efendimiz (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Çocuklarınıza yedi yaşında namazı emredin; on yaşına geldiklerinde kılmazlarsa hafifçe dövün…” Bu ifade, terbiyede önce öğretme, sonra alıştırma, nihayetinde ise ciddiyet kazandırma sürecini açıkça ortaya koyar. Buradaki gaye asla zarar vermek değil; ibadetin hayatî önemini çocuğun ruhuna yerleştirmektir. Zira o davranışın kazandırılmamasının sonucunda karşılaşılacaklar yanında uygulanan terbiye metodu çok hafif kalır. Tedavide kullanılan acı reçete tabiri terbiyede uygulanan bu yöntemi izahta yardımcı olacaktır. Yine zahiren vücuda zarar verdiği söylenebilecek bir operasyon gerçek manada hastalıktan kurtulmak için bir zaruret olabilmektedir.

Kur’ân-ı Kerîm’de geçen “hudûdullah” kavramı, sınırların ilahî bir temele dayandığını gösterir: “Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” (Bakara, 229). Sınır bilinci kazanmayan bir çocuk, yarın sadece aile içinde değil; toplumda, hukukta ve Allah’ın hududu karşısında da lakayt kalacaktır. İnsanı en iyi bilen Allahü Tealadır. İnsanın kendine ve topluma zulmetmesi şeklinde ifade edilen durumlara çare olarak terbiyenin uygun yöntemlerle yapılması insanın ve toplumun faydasına olsa gerektir.

Bugün “şiddet” kavramı o kadar genişletilmiştir ki, babanın kaşını çatması veya öğretmenin sert bir tebihi dahi bu kapsama alınmaktadır. Oysa İslâm terbiyesinde “tadrip”, yani iz bırakmayan, aşağılamayan ve son çare olarak başvurulan hafif müdahale; pedagojik bir uyarı mahiyetindedir. Burada önemli olan niyettir: İntikam değil, istikamet. Öfke değil, terbiye.

Çocuk psikolojisi alanında bazı uzmanların dikkat çektiği üzere, bir çocuğun hayatında asıl kalıcı yarayı oluşturan şey çoğu zaman fiziksel bir müdahale değildir. Onun önündeki hayatta veya ahirette karşılaşacağı çok daha olumsuz durumlara karşı onu korumamaktır. Psikolojide kişi için en büyük travma onun yok sayılması, değersiz hissettirilmesi ve ihmal edilmesidir. Zira ölçülü bir müdahalede ‘değer verme ve düzeltme’ niyeti bulunurken, yok sayılmak doğrudan değersizlik duygusu üretir. Elbette bu yaklaşım, ölçüsüzlüğü değil; bilakis ölçülü ve bilinçli müdahalenin çocuğun eğitimindeki yerini ifade eder.

Eğer bir evlat, yaptığı yanlışın karşılığında hiçbir bedel ödemiyorsa, onda “hesap verme bilinci” oluşmaz. Kur’ân-ı Kerîm’de tekrar tekrar vurgulanan hesap günü gerçeği, insanın yaptıklarının karşılıksız kalmayacağını öğretir. Bu bilinç küçük yaşta verilmezse, birey hayatı boyunca sorumsuzluk üretir. Sınır koyulamayan bir ortamda yetişen çocuk, özgür değil; nefsinin kölesidir. Her istediği yapılan, hiçbir engelle karşılaşmayan birey; sabrı bilmez, otorite tanımaz, hukuk gözetmez.

Kur’ân-ı Kerîm’de azgınlık şöyle tarif edilir: “Çünkü o azdı” (Nâziât, 17). Azgınlık, sınır tanımamanın neticesidir. Sınır görmeden büyüyen neslin savrulması kaçınılmazdır. Bazen bir ödülü esirgemek, bir cezadır. Her istediği yerine getirilen çocuk, doyumsuzluk hastalığına yakalanır. Terbiye aynı zamanda sabrı öğretme sürecidir. Mahrumiyetler ise bu sürecin bir parçasıdır.

Bugün toplumda artan disiplinsizlik, saygısızlık ve suça meyil; büyük ölçüde bu cezasızlık algısının sonucudur. Baba otoritesinin silindiği, öğretmenin etkisizleştirildiği bir ortamda yetişen gençlik; sokakta kuralsız, toplumda sorumsuz ve zamanla zararlı bireylere dönüşmektedir.

Peygamber Efendimiz (aleyhisselâm), “Güçlü kimse, güreşte yenen değil; öfkesini kontrol edendir” buyurarak (Buhârî), gerçek kuvvetin disiplin olduğunu ortaya koymuştur. Gerçek merhamet; sadece şefkat göstermek değildir, gerektiğinde dur diyebilmek, sınır koymaktır. Ateşe yaklaşan çocuğu engellemek onun yürümesine mani olmak değildir. Kontrolsüz sevgi, terbiyesizliğe; terbiyesizlik ise hem dünyada hem ahirette hüsrana götürür.

Eğitim anlamına gelen terbiye, öğretim anlamına gelen talimden önce gelir. Terbiye karakter inşası iken talim bir meslek edinimidir. Karakter inşası cezasız ve disiplinsiz olamaz. Ceza, sadece dünyevî düzen için değil, ahiret sorumluluğu için de bir hazırlıktır. Baba ve muallim, hikmetle sınır koymalı; tedip ile istikamet vermelidir. Talim ve terbiyede ceza, ifrat ve tefritten uzak, ölçülü ve bilinçli uygulanmasının tekrar değerlendirilmesi elzemdir.

Sınırsız özgürlük vaadiyle nefsine köleleştirilen bir nesil yerine; haddini bilen, hukuk gözeten ve sorumluluk sahibi bir nesil yetiştirmek istiyorsak, terbiyenin içindeki disiplin ve ceza gerçeğiyle yeniden yüzleşmek zorundayız.

Aksi halde, bugün dokunmaya kıyamadığımız evlatlarımızın, yarın cemiyetin huzurunu bozan, sınır tanımayan ve zararlı bireylere dönüşmesini engellemek mümkün olmayacaktır.

Sebahattin Kazaz

Eğitim Danışmanı