Manevi değerlerin düşünce ve bilgi nesnesi “olamama” probleminin bilimsel yöntem ve epistemolojik konfigürasyonun yanında; siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel bir geçmişi de var.

Bu “geçmişin yükü”, ve özellikle din ile bilimin/düşüncenin arasının ayrılması; kilise ve burjuva rekabetinden neşet eden ideolojik bir bagajdır. Bu bağlamda süreci kabaca hatırlamak ve hangi dönemeçlerde ne gibi sorunlar yaşandığını okumak; din ve bilimin karşıtlığı illüzyonunu, dolayısıyla da manevi değerlerin “epistemik düşüşünü” hakkıyla anlamamızı sağlayacaktır.

KİLİSE – BURJUVA REKABETİ

Ekonomik Tezahürler

Burjuva sınıfının, ekonomik değişimlerle gelişen ve güçlenen bir sınıf olduğu malum. Ortaçağ’da belli bir ekonomik tekeli elinde bulunduran Kilise ile Burjuvazinin rekabeti ve menfaat çatışması, Batı’nın geleceğini belirledi.

Ortaçağ’da, Kilisenin geniş toprakları vardı ve tarımsal üretimin önemli bir kısmına hakimdi. Öşür, tahsisat, endüljans ve kilise vergisi gibi pek çok gelir kalemi mevcuttu. Kilise, faiz yasağı gibi bazı kısıtlamalarla da ekonomik faaliyeti ahlaki olarak düzenliyordu. Bu koşullarda piyasanın büyümesi ve sermaye birikimi yavaş, ticari girişim de sınırlıydı.

12. ve 14. Yüzyıllar arasında şehirleşmenin ve ticaret yollarının artması ile beraber bir tüccar sınıfı(merhcant class) oluşuyor. Loncalar kurularak network sağlanıyor, işbirliği ve lobi gücü geliştiriliyor. Bu süreçte tıpkı Floransalı Medici ailesi gibi banker ve girişimci aileler de ekonomik hareketliliğe yön veriyorlar.

Kilisenin faiz yasağı ve kontrolcü yapısı doğal olarak Burjuva ile arasında bir çatışma ve gerilim oluşturuyor. Bazı bankalar – örneğin Medici- “exchange rate difference” (kur farkı) gibi farklı kavramlar ve tevillerle dolaylı yoldan bu yasağı aşmaya çalışsa da, Kilise bu tarz “hülleleri” günah sayıyordu.

Kilise, kendisinin kontrol gücü zayıfladığında aforoz(tekfir/excommunication) ve endüljans gibi uygulamalarla bir yandan gelir yaratıyor bir yandan da burjuva sınıfını kısıtlamaya çalışıyordu. Buna mukabil Burjuva ise, kent meclislerinde güçlenerek bağımsızlık kazanma çabası içerisindeydi. Mesela Hansa Birliği gibi ticari organizasyonlar, kiliseden bağımsız büyüyordu.

Reform hareketlerini de biraz bu yönden değerlendirmek gerekiyor. 16. Yüzyıl sonrası Protestanlığın etkisi ile beraber faiz yasağı hafiflemiş, endüljans ve kilise vergilerine karşı çıkılmış, bir nevi kilisenin tekeli daha da kırılmıştır. Luther’in reformu sadece teolojik değildir, Burjuva – Kilise rekabetinin ekonomik sahadaki çatışmalarıyla da alakalıdır. Nitekim Weber’in, Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu adlı eserinden mülhem, Protestanlığın —özellikle Kalvinist etiğin—kültürel ve toplumsal motivasyon açısından kapitalizmin gelişimine önemli bir katkı sağladığını ifade edebiliriz.

Siyasi İzdüşümler

Kilisenin tahakküm hakkı, ilahi otoritesine (divine right) dayanıyordu. Burjuva ise iktidarın meşruiyyetini toplumsal konsensüs merkezine taşımaya çalışıyordu. Hobbes, Locke, Rousseau’nun yazılarını da, “toplumsal sözleşme (social contract)” felsefesinin inşası olarak değerlendirebiliriz. Kilisenin din kaynaklı kısıtlılıklarına karşı çıkmak isteyen Burjuva, daha toplumcu ve insan merkezli bir sistem öneriyordu.

14. ve 16. Yüzyıllar arasında Fransa, İspanya, İngiltere gibi krallıklarda merkezileşme temayülü gözlemlenirken, kilisenin yetkileri kısıtlanıyordu. Burjuvazi, vergi ve borç veren sınıf olarak krallarla ittifak kuruyor, Kilisenin evrensel iktidar iddiasına karşı yerel/ulusal iktidarı destekliyordu. Ulus devletin doğuşunu hazırlayan bu süreçte, Burjuvazi bir nevi finansördü. Fransa’da kralın kilise üzerinde egemen olduğunu savunan ve Papalığın evrensel iktidar iddiasına karşı çıkan “Gallicanism” hareketi, bu tarz bir talebin örneklerinden biridir.

Burjuvazinin yükselişi, iktidar referansının metafizik bir ilkeden (Tanrı) dünyevi ve işlevsel bir ilkeye (kamu yararı/toplumsal sözleşme) doğru bir eksen kaymasını beraberinde getirdi. Bir örnek olması bakımından, İngiltere’de 1688 yılında gerekleşen “Şanlı Devrim”, parlamentonun üstünlüğünü ilan ederek monarşik yetkiyi sınırlamış, meşruiyyetin kaynağını ilahi temellerden halkın temsilcilerine geçiş sürecini başlatmış oldu. Dünya tasavvurunu şekillendiren bilimsel perspektifte de benzer bir değişimin olduğu da dikkatten kaçmamalı. Siyasi pratiklerle bilimsel/felsefî gelişim ve değişimlerin paralelliği beklenen bir durumdur.

Bilimsel ve teknolojik araştırmalar özellikle Burjuvanın tevessül ettiği en önemli yatırım alanı olmuştur. Klasik/skolastik felsefenin tasavvuruna göre organize olmuş Kilise’ye karşı yeni tekno-bilimi desteklemenin hem pratik/pragmatik faydası oluyor – atölyeler, fabrikalar, deniz aşırı ticaret vb.- hem de Kilise’ye karşı “siyasi nüfuz” olarak geri dönüşü oluyordu. Bu yüzden Burjuvazi, akademik özerkliği ve üniversitelerde “laikliği” desteklemiştir. Galileo’dan Newton’a kadar “yeni” bilimsel faaliyetler, burjuva desteği ile kurulmuş, resmi eğitim kurumlarına alternatif olan loca ve kulüplerde yapılıyordu.

Sosyolojik Yansımalar

Kilise-Burjuva rekabeti ve neticesi olan ideolojik kırılma, toplumsal alanda da güçlü bir şekilde kendini gösteriyor. Toplumsal statü göstergelerinde, kutsal ve özcü referanslardan, ekonomik ve pragmatik referanslara kayma görüyoruz. Halkın üzerinde ruhbanların ve soyluların yer aldığı katı hiyerarşik yapı, ticaretin ve iktisadi teşebbüslerin gelişmesiyle zenginliğin ve yeteneğin etkili faktör olduğu bir yapıya evriliyor. Burjuva ailelerinin çocuklarına özel bilimsel eğitim aldırmaları, bu statü yarışında nesillere yayılan sınıfsal bir avantaj elde etme amacı güdüyordu denilebilir.

Weber’in Protestan ahlakı vurgusu, çalışma ve iş ahlakı açısından da toplumun değişen vizyonu hakkında ipucu veriyor. Kilisenin standart ruhbanca bakışında zenginlik bir problematik iken, Burjuva ideolojisi için çalışmak kutsaldır ve tahsil edilen zenginlik meşru bir kazanımdır. Birey, “teolojik mükellef” olmaktan, “homo economicus” olmaya doğru yol almıştır.

Bilgi sosyolojisi açısından, klasik/skolastik felsefenin kavramları ile sistematikleştirilmiş olan dini düşüncede, manevi değerler, toplumu organize eden temel idelerdir. Burjuva’nın ve kapitalizmin yükselişiyle ise “bilgi”, üretime katkı sağlayan teknik bir araç olmaktadır. Manevi değerlerin yalnızca bireysel alanda geçerli olması, buna karşılık kamusal alanın tekno-bilimsel bilgi tarafından belirlenmesi, modern dünyanın kurucu ikiliğidir.

Entelektüel/Kültürel Tezahürler

Serinin ilk yazısında ayrıntılarıyla anlattığımız bilim felsefesi dönüşümü, entelektüel hayatı ve kültürel konjonktürü kökünden değiştirdi. Aristotales’ten itibaren devam eden, metafizikçi ve idea temelli felsefe-bilim yöntemi, Kilisenin dini otoritesi ve yorum filtresi ile hakim paradigmayı oluşturuyordu. Rönesansla başlayan bilim devrimi ile matematik temelli, hesaplamacı ve nicelikçi bilim, manevi/aklî unsurları dışarda bırakan teknik bir paradigma ve dil inşa etti. Bunun tabii bir sonucu olarak teoloji merkezli eğitimin yerine 16.yüzyıl sonrasında tıp, fen bilimleri, hukuk gibi alanlar adım adım ön plana çıktı ve merkezi hale geldi.

Kilisenin dogmatik otoritesi azalırken, Burjuvazinin teknik bilgi merkezli tahakkümü iktisadi, kültürel ve teorik olarak güç kazandı. Kutsal metnin otoritesinin yerini matematik, deney, gözlem gibi bilimsel yöntemin araçları aldı. Özellikle 19. Yüzyılda, pozitivizm gibi bilimsel yöntemin bizatihi kendisini metafizik bir pozisyon olarak belirleyen felsefi görüşler popüler hale geldi.

Burjuvazinin teknik bilgi talebi, kapitalizmin ihtiyacına gören şekillenen, öngörülebilir, hesaplanabilir, fiziksel mekanik evren tasavvurunu taşıyan bir popüler paradigmayı da inşa etmiş oldu. Pratik ve pragmatik olarak başarılı olduğu aşikar olan bu tekno-bilimsel perspektif, “anlamsız” bir metafiziğe dönüşünce manevi değerlerin epistemik düşüşü gerçekleşmiş oldu.

TARİHİN ELEŞTİRİSİ ve ANLATININ ÇELİŞKİSİ

14. yüzyılda gerçekleşen veba, klasik ve skolastik açıklama modellerine duyulan güvenin kırıldığı tarihsel duraklardan biridir. Veba zamanları için yazılmış, Boccaccio’nun Decameron isimli kitabındaki hikayelerde tasvir edilen iki yüzlü din adamları, ahlaki dejenerasyon, sınırların sorgulanması; kırılmanın mahiyetiyle alakalı kamusal hissiyata dair elle tutulur bir resim sunuyor. Kilise bu vebaya bir çözüm bulamıyorken –ki hiçbir otorite çözüm bulamıyordu, “erken ampirik refleks” ile alınan tedbirler (karantinalar), birbiriyle tutarsız alternatif yöntemler insanların bilime bakışında bazı öncelikleri tekrar gündeme getirdi. İdealar ve manevi değerlerin, doğaya karşı pratik mücadelede “etkisiz” kalması, işe yarayan bilginin (techne) itibarının artmasının önünü açtı. İnsanlar dine sarılmaktan geri durmadı şüphesiz, genel bir eğilimden bahsetmek zor fakat bu veba, skolastik felsefe-bilimsel yöntemin ve ideaların “epistemik statü” düşüşüne açıkça etki etmiştir.

Veba ile daha ziyade duygusal olarak yaşanan kırılma ve başlayan süreç, yüzyıllar sonra gerçekleşen 1755 Lizbon Depremi ile daha köklü ve teorik bir kopuşla sonuçlandı. Veba ile belli belirsiz sorgulanan kavramlar, deprem ile beraber felsefi sorunsal olarak yerleşti. Teodise problemi, Kilisenin kutsiyetinin sorgulanması gibi konular derinleşirken dönemin ruhuna uygun olacak şekilde din ve manevi değerler eleştirildi ve yer yer alaya (Candide) bile alındı. Kiliseye ve dine güvensizlik bir “metafizik eleştirisine” dönüştü.

Deprem sonrası modern anlamda bir “afet araştırması” yapıldığını ve ampirik verilerin incelendiğini görüyoruz. Pratik çözümlerin hayati ve kritik rolü, Kilise ile özdeşleştirilen klasik manevi yorum ve anlamlandırma faaliyetlerinin karşısına konuldu. Pragmatik ve faydalı bir ilerlemenin yanında din ve manevi değerlere karşı özellikle akademik bağlamda toptan bir “epistemik sansür” norm haline geldi.

Kilisenin tutarsızlıkları, İncil eleştirileri fakat bunların yanında Papanın kusursuz addedilmesinin asimetrikliği, din ile düşünce arasında varolduğu farzedilen “güya mesafeyi” arttırdı maalesef. Bu da bin yılı aşkın bir süredir felsefe-bilim-teoloji disiplinlerinin zemininde olan “bilgi” ve “değer/norm” birlikteliğinin sonuna mühür vuruyordu. Bütün bir aydınlanma retoriği, bu mütehayyel ve arızi ayrım üzerine inşa edildi.

İLLÜZYONU KIRMAK

Modern zaman için manevi değerlerin ve onu en disiplinli temsil edebilecek “din”/”dini ilimler” müessesesinin kaybettiği epistemik statüyü geri kazandırmak ve din-düşünce çatışmasına dair inşa edilmiş illüzyonu kırmak gerekiyor. Belli bir tarihsel bağlamın ve sürecin ürünü olan Kilise – Burjuva çatışmasının din-bilim çatışması formunda tarihe geçmesi bir ideolojik tarih yazımı sorunudur. Aydınlanma filozoflarının din ve ahlak hakkındaki Avrupa deneyimi ile sınırlı naif fikirleri, tarihin çarpıtılarak yeniden üretilmesinin bir sonucu ve önemli bir göstergesidir.

Halbuki bilimsel metodun tamamlayıcısı olması bakımından özcü/tözcü ya da ahlaki/dini düşüncenin işletilmesi, farklı da olsa bir “bilgi” kategorisi olarak entelektüel mesaide hakkının verilmesi, anlam ve değer krizine dair çok ciddi bir aşamayı kaydetmeyi sağlayacaktır. Bundan sonraki yazılarda bu tamamlayıcı çerçeveye dair bazı tesbitleri paylaşmaya ve bir değerler eğitimi felsefesi inşa etmeye devam edeceğiz

MEHMET YILDIRTAN - ARAŞTIRMACI YAZAR